Đa dạng và giá trị bảo tồn khu hệ chim Đèo Cả - Hòn Vọng Phu

Khu vực Đèo Cả - Hòn Vọng Phu nằm ở phía Nam dãy Trường Sơn, thuộc tỉnh Phú Yên trước đây (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk theo đơn vị hành chính mới), là một trong những vùng còn duy trì diện tích rừng tự nhiên tương đối lớn ở Nam Trung Bộ. Vị trí địa lý cùng sự đa dạng về địa hình, khí hậu và sinh cảnh đã tạo điều kiện cho nhiều loài chim sinh sống và phát triển.

Kết quả điều tra của nhóm cán bộ khoa học Viện Sinh thái nhiệt đới/ Trung tâm Nhiệt đới Việt -  Nga tại rừng đặc dụng Đèo Cả và rừng phòng hộ Sông Hinh trong giai đoạn 2020 – 2024, đã ghi nhận 218 loài chim thuộc 65 họ và 20 bộ. Đây là mức độ đa dạng khá cao đối với một khu vực rừng ven biển và gần biển miền Trung. Thành phần loài bao gồm  chim rừng, chim nước, chim săn mồi và nhiều loài chim di cư theo mùa.

Trong khu hệ chim Đèo Cả - Hòn Vọng Phu có nhiều loài có giá trị bảo tồn cao như: Trĩ sao (Rheinardia ocellata), Niệc nâu (Anorrhinus austeni), Gà lôi trắng (Lophura nycthemera), Gà lôi hông tía (Lophura diardi), Diều cá bé (Icthyophaga humilis), Bồng chanh rừng (Alcedo hercules), Đại bàng biển bụng trắng (Haliaeetus leucogaster) và Dù dì Nêpan (Bubo nipalensis). Nhiều loài có trong Sách đỏ Việt Nam, Danh lục đỏ IUCN hoặc thuộc các nhóm được bảo vệ theo Thông tư số 27/2025/TT-BNNMT ngày 24/6/2025 quy định về quản lý loài nguy cấp, quý, hiếm; nuôi động vật rừng thông thường và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES).

Sự hiện diện của các loài chim săn mồi lớn như Đại bàng, Diều cá hay các loài chim rừng kích thước lớn như Niệc cho thấy một số sinh cảnh rừng ở khu vực này vẫn còn duy trì được tính tự nhiên tương đối tốt. Đây là những loài thường cần diện tích sống rộng, ít bị xáo trộn và có nguồn thức ăn ổn định.

Khu hệ chim Đèo Cả - Hòn Vọng Phu cũng thể hiện rõ đặc điểm giao thoa sinh học giữa vùng Trường Sơn và hệ sinh thái ven biển Nam Trung Bộ. Trong thành phần loài có cả các loài đặc trưng rừng núi ẩm nhiệt đới, các loài phân bố ở vùng đất thấp ven biển và nhiều loài chim di cư.

Các nhóm chim có thành phần phong phú gồm họ Khướu (Leiothrichidae), họ Chào mào (Pycnonotidae), họ Gõ kiến (Picidae), họ Cu rốc (Megalaimidae), họ Hút mật (Nectariniidae) và họ Đớp ruồi (Muscicapidae). Nhiều loài có màu sắc đẹp và tiếng hót đặc trưng như Chim lam (Irena puella), Thiên đường đuôi phướn (Terpsiphone affinis), Chèo bẻo cờ đuôi chẻ (Dicrurus paradiseus), Kim oanh tai bạc (Leiothrix argentauris) hay các loài Hút mật. Đây là nguồn tài nguyên sinh học có giá trị cho giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái.

Chim giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái rừng. Nhiều loài tham gia phát tán hạt giống, hỗ trợ thụ phấn cho thực vật và kiểm soát quần thể côn trùng. Các loài chim ăn quả như Cu xanh, Niệc, Sáo và Chim lam có vai trò thúc đẩy quá trình tái sinh tự nhiên của thảm thực vật rừng thông qua phát tán hạt. Trong khi đó, các loài chim ăn côn trùng góp phần duy trì cân bằng sinh thái, hạn chế sự phát sinh và bùng phát của các loài sâu hại trong hệ sinh thái rừng.

Tuy nhiên, khu hệ chim Đèo Cả - Hòn Vọng Phu cũng đang chịu nhiều áp lực. Việc suy giảm sinh cảnh rừng, chia cắt cảnh quan, săn bắt trái phép và các hoạt động phát triển hạ tầng ở vùng đệm đang ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều loài chim, đặc biệt là các loài quý hiếm và các loài có vùng phân bố hẹp. 

Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ các hệ sinh thái rừng ở Đèo Cả - Hòn Vọng Phu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học khu vực Nam Trung Bộ. Các kết quả nghiên cứu về khu hệ chim và các nhóm sinh vật khác là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ quy hoạch bảo tồn thiên nhiên, quản lý tài nguyên rừng, đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học và xây dựng các chương trình quan trắc, giám sát sinh học lâu dài. 

HÌNH ẢNH MỘT SỐ LOÀI CHIM GHI NHẬN TẠI KHU VỰC ĐÈO CẢ - HÒN VỌNG PHU

Mỏ rộng hồng - Eurylaimus javanicus. 
Ghi nhận tại độ cao 150m tại rừng phòng hộ Sông Hinh, 2020.

Cốc đen - Phalacrocorax niger.
Ghi nhận tại khu vực đầu nguồn Sông Hinh, 2020.

Cú mèo khoang cổ - Otus lettia.
Ghi nhận tại độ cao 50m tại rừng phòng hộ Sông Hinh, 2020.

Bồng chanh rừng - Alcedo hercules. 
Ghi nhận tại khu vực đầu nguồn Sông Hinh, 2021.

Cu xanh mỏ quặp - Treron curvirostra. 
Ghi nhận tại độ cao 50m trong rừng đặc dụng Đèo cả, 2024.

Le hôi - Tachybaptus ruficollis. Hồ thủy điện Sông Hinh, 2021.

Diều hoa Miến Điện - Spilornis cheela. 
Ghi nhận tại khu vực đầu nguồn hồ Thủy điện Sông Hinh, 2021.

Trảu đầu hung - Merops leschenaulti.
Ghi nhận trong rừng phòng hộ Sông Hinh, 2020.

Gà rừng - Gallus gallus.
Ghi nhận tại rừng đặc dụng Đèo Cả, 2024.

Sả mỏ rộng - Pelargopsis capensis.
Ghi nhận tại rừng phòng hộ Sông Hinh, 2021.

Chèo bẻo cờ đuôi chẻ - Dicrurus paradiseus. 
Ghi nhận tại rừng đặc dụng Đèo Cả, 2024.

Hút mật đỏ - Aethopyga siparaja.
Ghi nhận tại rừng phòng hộ Sông Hinh, 2020.

Tin bài và ảnh: Phạm Hồng Phương (Viện Sinh thái Nhiệt đới)