Khám phá thế giới lan Việt Nam qua chuyên khảo của GS. Leonid V. Averyanov và các cộng sự

Với hệ thống ảnh màu, hình vẽ thực vật học và dữ liệu được tích lũy qua nhiều năm nghiên cứu, chuyên khảo Orchids of Vietnam in Color and Graphics mở ra cái nhìn phong phú về các loài lan Việt Nam. Công trình đồng thời ghi dấu sự đóng góp bền bỉ của GS. TSKH Leonid V. Averyanov cùng các cộng sự Việt Nam và quốc tế trong nghiên cứu, nhận diện và bảo tồn đa dạng thực vật.

Một công trình tổng hợp về lan Việt Nam

Cuốn chuyên khảo Orchids of Vietnam in Color and Graphics (tạm dịch là Các loài lan Việt Nam qua ảnh màu và hình vẽ) được Viện Thực vật Komarov, Viện Hàn lâm Khoa học Nga xuất bản tại Saint Petersburg năm 2025, gồm 589 trang, do tám tác giả biên soạn, với Leonid V. Averyanov đứng tên đầu.

Công trình tập hợp 1.391 loài thuộc 188 chi, kèm 2.565 ảnh màu và hình vẽ nguyên gốc. Những con số này cho thấy quy mô của việc hệ thống hóa tư liệu, đồng thời gợi mở sự đa dạng đáng chú ý của họ Lan trong hệ thực vật Việt Nam.

Nền tảng của cuốn sách là bản danh lục do Averyanov và Averyanova công bố năm 2003, khi đó ghi nhận 900 loài thuộc 158 chi. Trong hơn hai thập niên tiếp theo, những cuộc khảo sát tại các vùng trước đây ít được tiếp cận đã đem lại nhiều phát hiện. Cuốn chuyên khảo kế thừa kết quả nghiên cứu trước, cập nhật các công bố tiếp nối và đối chiếu với mẫu tiêu bản thu thập từ năm 2002 đến thời điểm biên soạn, được lưu giữ tại nhiều cơ sở khoa học trong và ngoài nước.

Đáng chú ý, sách mô tả 7 loài mới cho khoa học, đồng thời ghi nhận lần đầu 1 chi và 38 loài cho hệ thực vật Việt Nam. Đây là hai dạng đóng góp khác nhau: phát hiện những loài chưa từng được khoa học mô tả và bổ sung bằng chứng về sự hiện diện tại Việt Nam của những loài đã được biết đến.

Từ vẻ đẹp của hoa đến dữ liệu phục vụ bảo tồn

Sức hấp dẫn của cuốn sách trước hết đến từ hệ thống minh họa. Ảnh màu giúp người đọc quan sát cây trong sinh cảnh và nhận biết diện mạo của hoa; hình vẽ thực vật học làm rõ những chi tiết hình thái cần thiết cho việc so sánh, phân biệt loài. Sự kết hợp này tạo điều kiện để cả người nghiên cứu và bạn đọc yêu thiên nhiên tiếp cận thế giới lan từ những góc nhìn bổ sung cho nhau.

Đằng sau mỗi hình ảnh là hệ thống thông tin được tổ chức nhất quán: tên khoa học được chấp nhận, tên đồng nghĩa chủ yếu, phân bố, dạng sống, đặc điểm nền đá mẹ hoặc giá thể, độ cao sinh trưởng, mức độ thường gặp, đánh giá tình trạng bảo tồn theo tiêu chí IUCN và tài liệu tham khảo.

Nhờ đó, người đọc có thể tìm hiểu một loài lan trong mối liên hệ với môi trường sống của nó. Những thông tin về sinh cảnh, phạm vi phân bố và mức độ hiếm gặp cũng tạo cơ sở tham khảo cho việc xác định nhu cầu nghiên cứu, theo dõi và bảo tồn.

Một điểm đáng chú ý khác là khả năng kết nối với dữ liệu mẫu vật, tên loài trong phiên bản PDF được gắn liên kết tới các mẫu đã nghiên cứu trong cơ sở dữ liệu Herbarium LE của Viện Thực vật Komarov. Cách tổ chức này giúp việc tra cứu có thể tiếp tục từ trang sách đến bằng chứng mẫu vật, tăng khả năng đối chiếu và sử dụng tư liệu trong nghiên cứu.

GS. TSKH Leonid Vladimirovich Averyanov, sinh năm 1955, là Chủ tịch Hội Thực vật học Nga, Trưởng Bộ phận Tiêu bản thực vật bậc cao thuộc Viện Thực vật Komarov (Viện Hàn lâm Khoa học Nga), đồng thời là Tổng biên tập Tạp chí Thực vật học (Botanicheskii Zhurnal) Ông tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Leningrad năm 1977, nhận học vị tiến sĩ khoa học năm 1991 và chức danh giáo sư năm 1999. Các hướng nghiên cứu của ông bao gồm phân loại, hệ thống học, địa lý thực vật và bảo tồn, với sự quan tâm đặc biệt đối với họ Lan. Ông và đồng nghiệp đã xuất bản hơn 500 công trình nghiên cứu khoa học về lan.

Dấu ấn hợp tác với Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga

Trong quá trình nghiên cứu thực vật Việt Nam, GS. Averyanov có quan hệ cộng tác khoa học với các nhà nghiên cứu của Việt Nam, trong đó có Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga như A.N. Kuznetsov, S.P. Kuznetsova và M.S. Nuraliev. Mối liên hệ ấy được thể hiện qua các công bố chung, dữ liệu mẫu vật và hoạt động khảo sát thực địa.

Trong khuôn khổ đề tài hỗn hợp Việt - Nga E-1.2, năm 2013 Averyanov, Nuraliev, Kuznetsov và Kuznetsova đã công bố mô tả loài lan Vietorchis furcata, đăng trên tạp chí Taiwania năm 2013. Công trình giới thiệu một loài lan không có diệp lục mới cho khoa học, với mẫu chuẩn thu tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin. Năm 2019, trên tạp chí Wulfenia, Averyanov là đồng tác giả cùng Nuraliev, Kuznetsov và Kuznetsova tổng kết kết quả nghiên cứu được thực hiện tại Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga trong giai đoạn 2009 - 2018, ghi nhận 29 loài thuộc 7 họ, trong đó có 16 loài thuộc họ Lan. Tư liệu được thu thập qua những chuyến khảo sát của Trung tâm tại nhiều vườn quốc gia và khu bảo tồn. Những công bố này cho thấy giá trị hợp tác khoa học Việt - Nga: những phát hiện ngoài thực địa được nghiên cứu, kiểm chứng và giới thiệu với cộng đồng khoa học quốc tế.

GS. Leonid V. Averyanov cùng các cán bộ nghiên cứu đề tài E-1.5 của Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga

Đọc Orchids of Vietnam in Color and Graphics, có thể nhận thấy phía sau những trang ảnh là quá trình tích lũy tri thức lâu dài: tìm kiếm trong tự nhiên, ghi nhận sinh cảnh, thu thập và đối chiếu mẫu, mô tả đặc điểm, rà soát tên gọi và cập nhật kết quả công bố. Với nhà nghiên cứu, cuốn sách cung cấp nguồn tư liệu để tra cứu và tiếp tục đặt ra những câu hỏi về phân loại, phân bố, sinh thái của các loài lan. Với cán bộ bảo tồn và người yêu thiên nhiên, công trình giúp tiếp cận sự phong phú của lan Việt Nam trên cơ sở thông tin khoa học.

Hơn bốn thập niên gắn bó với hệ thực vật Việt Nam, GS. Leonid V. Averyanov đã nhiều lần trở lại những cánh rừng để tìm hiểu các loài lan. Sự bền bỉ ấy gợi lên một tình cảm sâu sắc dành cho thiên nhiên nơi đây, dường như được gửi vào từng bức ảnh, bản vẽ và ghi chép tỉ mỉ trong cuốn chuyên khảo. Qua công trình của ông và các cộng sự, vẻ đẹp của hoa lan hiện ra cùng những tri thức cần thiết để nhận diện loài, tìm hiểu sinh cảnh và phục vụ công tác bảo tồn. Cuốn sách vì thế còn khơi dậy sự quan tâm đến đa dạng sinh học Việt Nam và cho thấy giá trị của quá trình hợp tác nghiên cứu lâu dài.

Tài liệu tham khảo

[1] Chuyên khảo, lời mở đầu, tr. 3–7: bản do bạn đọc cung cấp. Số 1.391 loài theo bản này; danh mục trực tuyến của Viện Komarov ghi 1.390 loài.
[2] Viện Thực vật Komarov: danh mục chuyên khảo; hồ sơ L.V. Averyanov. https://binran.ru/science/publikatsii/monografii/
[3] Trường Đại học Lâm nghiệp, 03/6/2022: Làm việc với GS. TS. Leonid V. Averyanov. Số liệu công bố và loài mới là thông tin tại năm 2022.
[4] Averyanov và cs. (2013). Vietorchis furcata… Taiwania 58(4): 251–256. DOI: 10.6165/tai.2013.58.251
[5] Nuraliev và cs. (2019). Towards inventory of non-photosynthetic plants in Vietnam: a progress report. Wulfenia 26: 147–154.
[6] Samigullin và cs. (2024). Phylogenetic position and plastid genome structure of Vietorchis… Frontiers in Plant Science 15:1393225. DOI: 10.3389/fpls.2024.1393225